Temel Fatura ile Ticari Fatura Arasındaki Fark Nedir, Hangi Durumda Hangisi Seçilmelidir?
Temel e-fatura ve ticari e-fatura farkları nelerdir? İtiraz, ret ve iptal süreçleri ile TTK 18 ve 21. maddelerine uygun senaryo seçimi rehberi.
60 Saniyede Özet
- Temel e-fatura senaryosunda alıcının sistem üzerinden doğrudan 'Reddet' butonu ile faturayı reddetme imkanı bulunmaz.
- Ticari e-fatura senaryosunda alıcı, faturanın sisteme ulaştığı tarihten itibaren 8 gün içinde kabul veya ret yanıtı verebilir.
- Temel fatura, alıcı tarafından kabul edilmediği durumlarda ancak GİB İptal/İtiraz Portalı, noter, KEP veya iadeli taahhütlü mektup ile itiraz konusu yapılabilir.
- Hizmet ifaları, kamu ihaleleri, abonelik ve peşin mutabakatlı işlemlerde temel senaryo; mal iade riski veya fiyat uyuşmazlığı olasılığı olan ticari mal teslimlerinde ticari senaryo tercih edilmelidir.
Senaryo Seçiminin Hukuki ve Mali Dayanağı
Elektronik fatura uygulamalarında belge düzenlenirken karşılaşılan en kritik teknik ve mevzuatsal yol ayrımı 'Senaryo' seçimidir. 509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ve Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) fatura itirazlarına ilişkin hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, sisteme tanımlanan senaryonun rastgele seçilemeyecek kadar bağlayıcı olduğu görülür.
Bir e-faturanın alıcısına ulaştığı andan itibaren doğurduğu hukuki sonuçlar, faturanın 'Temel Fatura' mı yoksa 'Ticari Fatura' mı olarak düzenlendiğine doğrudan bağlıdır. Temel ayrım, faturanın muhatabı tarafından elektronik ortamda doğrudan reddedilip reddedilemeyeceği hususunda toplanmaktadır.
---
Temel e-Fatura Senaryosu: Doğrudan Kabul Varsayımı
Temel fatura senaryosu, faturanın alıcının sistemine (özel entegratör veya GİB Portalı) başarıyla iletilmesiyle birlikte sistem nezdinde kabul edilmiş sayıldığı modeldir.
Temel Faturanın Temel Özellikleri:
- **Sistem İçi Ret Yoktur:** Alıcı, faturayı entegratör ekranında gördüğünde 'Reddet' butonuna basarak faturayı teknik olarak reddedemez.
- **Kayıt Zorunluluğu:** Belge GİB posta kutusuna ulaştığı an itibarıyla alıcının yasal kayıtlarına girme sürecini başlatır.
- **İtiraz Yolu:** Temel faturaya itiraz etmek isteyen mükellef, Gelir İdaresi Başkanlığı'nın e-Fatura İptal/İtiraz Portalı üzerinden mali mühür/e-imza ile itiraz talebi oluşturmalı veya TTK 18/3 maddesinde belirtilen harici kanalları (noter, KEP, iadeli taahhütlü mektup) kullanmalıdır.
Hangi Durumlarda Temel Fatura Kullanılmalıdır?
1. **Abonelik Sözleşmeleri:** Telekomünikasyon, elektrik, su, doğalgaz gibi sözleşmeye bağlı ve tüketim bedeli itiraz gerektirmeyen hizmetler.
2. **Kamu Kurumlarına Kesilen Faturalar:** Kamu harcama ve ihale mevzuatı gereği kamu idarelerine düzenlenen faturalar genellikle temel fatura senaryosunda düzenlenir.
3. **Önceden Mutabakat Sağlanmış İşlemler:** Fiyatı, miktarı ve teslim şartları taraflarca önceden kesinleştirilmiş, cari hesap mutabakatı tamamlanmış hizmet ve hak devirleri.
---
Ticari e-Fatura Senaryosu: 8 Günlük İnceleme ve Yanıt Hakkı
Ticari fatura senaryosu, alıcıya faturayı sistem üzerinden inceleme, kabul etme veya gerekçe göstererek reddetme yetkisi veren dinamik bir mekanizmadır. Bu senaryo, TTK'nın 21/2 maddesinde yer alan faturaya 8 gün içinde itiraz hakkının doğrudan elektronik ortama uyarlanmış halidir.
Ticari Faturanın İşleyiş Kuralları:
- **8 Günlük Yasal Süre:** Faturanın alıcının posta kutusuna ulaştığı tarihi izleyen günden itibaren 8 takvim günü içinde işlem yapılmalıdır.
- **Üçlü Seçenek Mekanizması:** Alıcı bu süre içinde sistem üzerinden şu üç işlemden birini gerçekleştirebilir:
1. **Kabul:** Fatura alıcı tarafından onaylanır, muhasebeleştirme süreci kesinleşir.
2. **Ret:** Fatura gerekçesi yazılarak sistem üzerinden reddedilir. Reddedilen fatura her iki taraf için de hükümsüz hale gelir; faturayı düzenleyen tarafın ayrıca iptal işlemi yapmasına gerek kalmaz.
3. **Cevapsız Bırakma (Zımni Kabul):** 8 günlük süre içinde hiçbir yanıt verilmezse, sistem faturayı otomatik olarak 'Kabul Edilmiş' statüsüne geçirir.
Hangi Durumlarda Ticari Fatura Kullanılmalıdır?
1. **Fiziki Mal Alım-Satımı:** Malların irsaliye ile sevk edildiği, nakliye sırasında hasar veya fire riskinin bulunduğu, eksik/hatalı teslim olasılığı olan toptan veya perakende ticaret.
2. **Miktar ve İskonto Uyuşmazlığı Riski Olan İşlemler:** Sipariş fişi ile nihai teslimat arasında fiyat farkı oluşabilecek ticari ilişkiler.
3. **Yeni Başlayan Ticari İlişkiler:** Taraflar arasında cari hesap güveninin henüz oturmadığı ilk alım ve deneme siparişleri.
---
Karşılaştırma Tablosu: Temel Fatura vs. Ticari Fatura
| Kriter | Temel e-Fatura | Ticari e-Fatura |
| :--- | :--- | :--- |
| **Sistem Üzerinden Ret İmkanı** | Yoktur | Vardır (UBL-TR formatında ret uygulama yanıtı ile) |
| **İtiraz/Yanıt Süresi** | Harici yollarla 8 gün (TTK md. 21) | Sistem üzerinden 8 gün |
| **Süresinde Yanıt Verilmezse** | Zaten geçerli kabul edilir | Otomatik olarak kabul edilmiş sayılır |
| **İptal ve Düzeltme Yöntemi** | GİB Portalı, Noter, KEP veya İade Faturası | Sistemden ret, GİB İptal Portalı veya İade Faturası |
| **Uyuşmazlık Riski** | Hatalı kesilirse bürokratik yükü yüksektir | Hatalı kesilirse tek tuşla reddedilip düzeltilebilir |
| **Tipik Kullanım Alanı** | Kamu, enerji, telekomünikasyon, peşin hizmetler | Toptan mal satışı, dağıtım, imalat ve genel ticaret |
---
Yanlış Senaryo Seçiminde Yapılması Gerekenler
Uygulamada sıklıkla 'Ticari' kesilmesi gereken bir faturanın yanlışlıkla 'Temel' senaryo ile kesildiği görülür. Bu durumda alıcı taraf faturayı sistemden reddedemez. Sorunun çözümü için izlenecek yollar şunlardır:
1. **GİB İptal/İtiraz Portalı:** Fatura düzenleyicisi veya alıcısı, GİB'in e-Belge İptal/İtiraz Portalı üzerinden faturanın iptal veya itiraz talebini sisteme girmelidir. Karşı taraf da 8 gün içinde mali mührü veya e-imzası ile bu talebi onaylarsa fatura kayıtlardan düşülür.
2. **Harici İtiraz (Noter / KEP):** Faturanın içeriğine itiraz eden alıcı, 8 günlük süre dolmadan noter kanalıyla veya Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) üzerinden satıcıya faturayı kabul etmediğini ve sebeplerini bildiren resmi tebligat göndermelidir.
3. **Ters Kayıt / İade Faturası:** Fatura her iki tarafın da yasal defterlerine girmiş ve yukarıdaki yollarla düşürülememişse, alıcı tarafından satıcıya aynı tutar ve KDV oranında 'İade' faturası düzenlenerek cari hesap dengelenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Temel fatura olarak kesilen bir faturayı müşteri kabul etmezse ne yapılmalıdır?
Temel fatura sistemden reddedilemediği için satıcı ve alıcı GİB e-Belge İptal/İtiraz Portalı üzerinden karşılıklı onay ile iptal işlemini gerçekleştirebilir. Alternatif olarak alıcı noter veya KEP yoluyla süresi içinde itiraz edebilir ya da faturaya istinaden bir iade faturası düzenleyebilir.
Ticari faturaya 8 gün içinde ret yanıtı verilmezse ne olur?
Ticari faturanın alıcının sistemine ulaştığı tarihten itibaren 8 takvim günü içinde kabul veya ret yanıtı verilmezse, Türk Ticaret Kanunu'nun 21/2 maddesi gereği fatura içeriği alıcı tarafından zımnen kabul edilmiş sayılır ve fatura geçerlilik kazanır.
Hangi senaryonun seçileceği sözleşmeyle belirlenebilir mi?
Evet. Taraflar aralarındaki ticari sözleşmede faturaların hangi senaryoda düzenleneceğini serbestçe kararlaştırabilirler. Ancak sözleşmede hüküm bulunmasa dahi özellikle mal teslimlerinde olası itirazların pratik çözümü için ticari senaryonun tercih edilmesi tavsiye edilir.