e-Fatura Keserken Temel-Ticari Senaryo Ayrımındaki Yanılgılar ve Mevzuata Uygun Adım Adım Düzenleme Süreci
e-Fatura nasıl kesilir? Temel ve Ticari senaryo farkları, 7 günlük yasal süre sınırı, GİB posta kutusu doğrulaması ve adım adım fatura düzenleme kuralları.
60 Saniyede Özet
- Alıcının GİB kullanıcı listesinde kayıtlı olup olmadığı VKN/TCKN üzerinden doğrulanmadan e-Fatura kesilemez.
- Temel Fatura senaryosunda alıcının sistem üzerinden ret yetkisi bulunmazken, Ticari Fatura senaryosunda 8 günlük yasal itiraz süresi işletilir.
- VUK 231/5 uyarınca mal teslimi veya hizmet ifasından itibaren azami 7 gün içinde fatura düzenlenmeli, fiili sevk tarihi ve irsaliye numarası mutlaka eşleştirilmelidir.
- Schematron kontrollerinden geçmeyen ve GİB posta kutusundan 1200 veya 1300 durum kodu almayan belgeler hukuken düzenlenmiş sayılmaz.
Vergi Usul Kanunu 509 Sıra No.lu Genel Tebliği uyarınca e-Fatura, bilgi işlem sistemleri GİB portalı ile entegre olan mükelleflerin birbirlerine düzenledikleri, UBL-TR formatında üretilen ve hukuki geçerliliği nitelikli elektronik imza veya mali mühür ile sağlanan kapalı devre bir elektronik belgedir. Uygulamada en sık karşılaşılan usul hatası, alıcının e-Fatura mükellefiyet durumunun sorgulanmaması veya hatalı fatura senaryosu seçilerek iptal/itiraz süreçlerinin tıkanmasıdır.
Bir e-Faturanın yasal ve teknik standartlara tam uyumlu olarak düzenlenmesi için aşağıdaki aşamaların sırasıyla ve eksiksiz işletilmesi zorunludur.
1. Adım: Alıcının e-Belge Mükellefiyetinin ve Etiket Bilgisinin Doğrulanması
e-Fatura düzenleme sürecinin ilk teknik şartı, muhatabın Gelir İdaresi Başkanlığı e-Fatura Kullanıcı Listesi’nde (Vatandaş/Kurum listesi) aktif olup olmadığının kontrol edilmesidir. Düzenleme yazılımı (özel entegratör veya GİB Portal), girilen Vergi Kimlik Numarası (VKN) ya da T.C. Kimlik Numarası (TCKN) üzerinden GİB merkez kayıtlarını anlık sorgular:
- **Kayıtlı Kullanıcı İse:** Sistem belge türünü zorunlu olarak e-Fatura moduna geçirir. Alıcı sistemde tanımlı birden fazla Posta Kutusu (PK) etiketine sahipse (örneğin muhasebe, sevkiyat veya şube bazlı farklı sanal adresler), faturanın doğru posta kutusu adresine (varsayılan: `urn:mail:defaultpk`) yönlendirilmesi gerekir.
- **Kayıtlı Kullanıcı Değilse:** Sistem e-Fatura düzenlenmesine izin vermez; bu durumda belgenin e-Arşiv Fatura formatında oluşturulması gerekir.
2. Adım: Fatura Senaryosunun Seçimi (Temel Fatura mı, Ticari Fatura mı?)
UBL-TR standardında düzenlenen e-Faturalarda senaryo seçimi, hukuki uyuşmazlıkların çözümünü doğrudan etkileyen en kritik parametredir:
- **Ticari Fatura Senaryosu:** Alıcıya sistem üzerinden belgeyi kabul etme veya reddetme hakkı tanır. Alıcı, faturanın GİB sistemine ulaştığı tarihten itibaren 8 gün içinde sistem üzerinden "Kabul" veya gerekçe belirterek "Ret" yanıtı (Application Response) dönebilir. 8 gün içinde yanıt verilmeyen faturalar yasal olarak kabul edilmiş sayılır.
- **Temel Fatura Senaryosu:** Alıcının sistem üzerinden tek taraflı ret mekanizması bulunmaz. Belge GİB üzerinden iletildiği anda muhatabın kayıtlarına girmiş sayılır. İtiraz ancak Türk Ticaret Kanunu'nun 18/3 maddesinde belirtilen harici yollarla (noter marifetiyle, taahhütlü mektupla veya Kayıtlı Elektronik Posta - KEP üzerinden) yapılabilir. Hizmet faturaları veya kamu ihalelerinde genellikle bu senaryo kullanılır.
3. Adım: Fatura Tipinin ve Vergi Kodlarının Belirlenmesi
e-Fatura üzerinde yapılacak işlem yalnızca standart yurt içi satıştan ibaret değildir. Fatura tipi mutlaka doğru tanımlanmalıdır:
- **SATIS:** Standart ticari mal veya hizmet teslimi.
- **IADE:** Satın alınan mal veya hizmetin sağlayıcıya geri verilmesi (KDV Kanunu md. 35).
- **TEVKIFAT:** KDV Genel Uygulama Tebliği kapsamında belirlenmiş alıcı veya hizmet türlerinde kısmi tevkifat uygulandığında seçilir; 600'lü tevkifat kodunun eksiksiz girilmesi zorunludur.
- **ISTISNA:** KDV'den istisna tutulan teslimlerde (örneğin KDVK md. 13 veya md. 17) ilgili 300'lü veya 200'lü kanuni istisna kodu belirtilmelidir.
- **IHRACKAYITLI:** 3065 sayılı KDVK md. 11/1-c kapsamındaki ihracatı taahhüt edilen teslimler.
4. Adım: VUK 231/5 Kapsamında 7 Günlük Süre ve İrsaliye Bilgileri
Vergi Usul Kanunu’nun 231. maddesinin 5. fıkrasına göre fatura, malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami 7 gün içinde düzenlenmelidir. Bu süre kesin olup hak düşürücüdür. Süresi geçtikten sonra düzenlenen faturalar hiç düzenlenmemiş sayılır ve VUK 353/1 uyarınca özel usulsüzlük cezası tatbik edilir.
Faturada yer alan `IssueDate` (Fatura Tarihi) geriye dönük en fazla 7 gün olabilir. Mal teslimi söz konusuysa, daha önce kâğıt ya da e-İrsaliye olarak kesilmiş sevk irsaliyesinin numarası ve düzenleme tarihi, e-Fatura üzerindeki `DespatchDocumentReference` (İrsaliye Bilgisi) alanına yazılmalıdır. Malın fiili sevk tarihi ile fatura düzenleme tarihi arasındaki 7 günlük yasal süre mali idare tarafından çapraz denetime tabidir.
5. Adım: Belgenin İmzalanması ve GİB'e İletim Süreci
Fatura satırları, döviz cinsi, KDV matrahı, tevkifat oranları ve genel toplam hatasız doldurulduktan sonra son aşamaya geçilir:
1. **Schematron ve Şematik Kontrol:** Özel entegratör veya ön muhasebe yazılımı, XML verisini UBL-TR Schematron kurallarına göre denetler (zorunlu alanlar, vergi toplamı uyumu, matematiksel sağlama).
2. **Elektronik İmza / Mali Mühür:** Şirket tüzel kişi ise Mali Mühür, şahıs işletmesi ise e-İmza veya Mali Mühür ile belge UBL yapısında imzalanır.
3. **GİB Sunucularına İletim:** İmzalanan e-Fatura zarflanarak GİB merkezine gönderilir.
4. **Durum Kodu Takibi:** Belgenin iletim akıbeti durum kodlarıyla izlenir:
- **1200 / 1215 / 1300:** Belgenin GİB'den geçtiğini ve alıcının posta kutusuna başarıyla teslim edildiğini ifade eder.
- **1210 / 1220 / 1230:** Schematron veya sistem hatası nedeniyle belgenin reddedildiğini gösterir; bu belgeler alıcıya ulaşmaz, düzeltilip yeniden gönderilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hatalı düzenlenen Temel Fatura sistem üzerinden nasıl iptal edilir?
Temel Fatura senaryosunda GİB portalı veya entegratör üzerinden tek tıkla 'Reddet' butonu bulunmaz. Faturanın iptali için düzenleyen veya alıcı tarafın GİB e-Fatura İptal/İtiraz Portalı üzerinden talep oluşturması, diğer tarafın da bu talebi 8 gün içinde mali mührüyle onaylaması gerekir. Alternatif olarak KEP veya noter marifetiyle itiraz prosedürü işletilir.
e-Faturada geriye dönük fatura kesme sınırı nedir?
VUK 231/5 uyarınca fatura, mal teslimi veya hizmet ifasından itibaren en geç 7 gün içinde düzenlenmelidir. Bu süre takvim ayı aşsa dahi (örneğin ayın 30'unda yapılan teslim için ertesi ayın 6'sına kadar) 7 gün kuralı geçerlidir; ancak KDV dönem beyanı açısından vergiyi doğuran olayın gerçekleştiği ayın dikkate alınması zorunludur.
Alıcının VKN'si girildiğinde sistem otomatik olarak e-Fatura oluşturmuyorsa ne yapılmalıdır?
Alıcı firmanın GİB kullanıcı listesinde kaydı bulunmuyor demektir. Bu durumda söz konusu mükellef e-Fatura kullanıcısı değildir ve belge zorunlu olarak e-Arşiv Fatura düzenleme ekranından düzenlenmelidir.